امروزه، مصرف مکمل های غذایی جزو ضروری رژیم غذایی روزانه افراد شده است. با توجه به تغییر در سبک زندگی ، مصرف مکمل های غذایی نه تنها توصیه شده بلکه ضروری می باشد. اما برای انتخاب مکمل ها و مصرف آن به شناخت صحیح، جهت انتخاب و مصرف آگاهانه نیاز است. در همین رابطه آرمین عجمی، داروساز و مشاور علمی شرکت سیناژن، به رسانه «خانومی بیزنس» گفت در مرحلهی اول نباید فراموش کنیم که مکملها دارو نیستند. دارو برای پیشگیری، تشخیص یا درمان بیماریها بهکار میرود، در حالیکه مکملها قرار نیست هیچیک از این نقشها را ایفا کنند. همانطور که از نامشان پیداست، مکملها برای تکمیل یک فرآیند در بدن طراحی شدهاند؛ برای افرادی که مثلاً در رژیم غذایی روزمرهشان کمبودی دارند یا به هر دلیلی به برخی مواد مغذی بیش از حالت معمول نیاز پیدا میکنند. در چنین شرایطی مصرف مکمل منطقی است. اما نکته مهم این است که مکملها هیچوقت معجزه نمیکنند؛ آنها فقط به اصلاح یک فرآیند در بدن کمک میکنند، نه اینکه بهتنهایی آن را تغییر دهند.
به گفته او؛ نکتهی مهم این است که مصرف مکملها نباید جایگزین روشهای درمانی استاندارد یا تغذیه سالم شود؛ چراکه منبع اصلی دریافت ویتامینها باید غذا باشد.
چه عواملی باعث افزایش تقاضا برای مکملهای غذایی در ایران شده است؟
بله در سالهای اخیر مصرف مکملهای غذایی و دارویی در سراسر جهان از جمله در ایران افزایش یافته است. بهنظر من مهمترین عاملی که در این روند تأثیر دارد، افزایش آگاهی مردم نسبت به سلامت خود و نقش مکملهای غذایی و دارویی در بهبود آن است. در کنار این موضوع، در سالهای اخیر شاهد رشد چشمگیر بازار مکملهای ورزشی در ایران نیز هستیم؛ موضوعی که نشان میدهد توجه افراد به سلامت شخصیشان بیشتر شده و همزمان با افزایش فعالیتهای بدنی، تمایل به مصرف مکمل نیز بالا رفته است. جدای از این موارد، طبیعتاً سطح دسترسی به مکملها نسبت به گذشته تغییر کرده است. هم تولیدکنندگان بیشتری در این حوزه فعال هستند و هم شبکه توزیع گستردهتری وجود دارد. با این حال، نکته مهم این است که توجه انسانها به سلامت خود بیشتر شده است؛ چراکه اکنون در فضای اینترنت با حجم زیادی از محتوای مرتبط با سبک زندگی سالم روبهرو هستیم که این خود یکی از دلایل رشد این روند است. طبیعتاً بخشی از این موضوع به یک ترند یا جریان اجتماعی برمیگردد، اما بخش بزرگتر و مهمتر آن، افزایش آگاهی و توجه مردم به سلامتشان است. ما میدانیم که در صورت مصرف درست و بهموقع مکملها، احتمال نیاز به درمانهای دارویی در آینده کاهش مییابد یا به زمان دورتری موکول میشود. به همین دلیل، افزایش مصرف مکملها در سالهای اخیر کاملاً طبیعی و منطقی به نظر میرسد و میتوان پیشبینی کرد که این روند در آینده نیز ادامه پیدا کند.
با افزایش استقبال از مکملهای غذایی در سالهای اخیر، این پرسش پررنگتر شده است که آیا این محصولات واقعاً مفید و مؤثرند، یا صرفاً حاصل تبلیغات یک صنعت روبهرشد هستند؟
در مرحلهی اول نباید فراموش کنیم که مکملها دارو نیستند. دارو برای پیشگیری، تشخیص یا درمان بیماریها بهکار میرود، در حالیکه مکملها قرار نیست هیچیک از این نقشها را ایفا کنند. همانطور که از نامشان پیداست، مکملها برای تکمیل یک فرآیند در بدن طراحی شدهاند؛ برای افرادی که مثلاً در رژیم غذایی روزمرهشان کمبودی دارند یا به هر دلیلی به برخی مواد مغذی بیش از حالت معمول نیاز پیدا میکنند. در چنین شرایطی مصرف مکمل منطقی است. اما نکته مهم این است که مکملها هیچوقت معجزه نمیکنند؛ آنها فقط به اصلاح یک فرآیند در بدن کمک میکنند، نه اینکه بهتنهایی آن را تغییر دهند.
برای مثال ویتامینهای گروه B برای نوزادانی که تازه به دنیا آمدهاند بسیار توصیه میشود. معمولاً وقتی وزن نوزاد کمتر است، مصرف ویتامینهای گروه B متابولیسم بدن را افزایش میدهد. طبیعتاً در نتیجه اشتهای نوزاد بیشتر میشود، غذای بیشتری مصرف میکند و وزنگیریاش بهبود مییابد. این یک فرآیند کاملاً طبیعی و عادی است. ویتامینهای گروه B همچنین بر روی رشد مو تاثیر دارند اما اینطور نیست که بتوان با مکمل بهتنهایی فرآیند رشد مو را تغییر داد؛ زیرا رشد مو تحت تأثیر ژنتیک، هورمون و عوامل دیگر است و مکملها نمیتوانند بهتنهایی آن را حل کنند. باز هم تأکید میکنم که مکملها دارو نیستند. مکملها صرفاً در کنار درمان یا برای افرادی که کمبود خاصی دارند، میتوانند به جبران آن کمبود کمک کنند.
علاوه بر این، ما مکملهای روزانهای داریم که معمولاً بهوفور در دسترس هستند و حاوی میزان نرمالی از ویتامینهاییاند که بدن ما هر روز به آنها نیاز دارد. البته در ایران اغلب مکملها دارای دوز بالاتری نسبت به نمونههای مشابه در خارج از کشور هستند. بسیاری از دولتهای خارجی معتقدند که با توجه به رژیم غذایی مردم، نیازی به مصرف دوز بالای این مکملها وجود ندارد. با این حال، من مطمئن نیستم که دولت بتواند تضمین کند که مردمش قطعاً نیازی به این دوزها ندارند. فرض کنید ویتامین B1؛ در ایران در دوز ۱۰۰ میلیگرم و 300 میلیگرم موجود است، در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر دوز ۳۰۰ میلیگرم تولید نمیشود، زیرا آنها معتقدند نیازی به چنین دوزی وجود ندارد.
موضوعی دیگری که مطرح میشود این است که آیا مصرف مکملها بهصورت خودسرانه صحیح است یا نه. بهعنوان مثال، ویتامین C در برخی منابع توصیه شده است که برای مشاهده اثرات ویتامین C باید روزانه بالای ۲۰۰۰ میلیگرم مصرف کنیم. ما نمیدانیم اگر به فردی به مدت شش ماه روزانه ۲۰۰۰ میلیگرم ویتامین C بدهیم، چه میشود؟ ممکن است عارضهای ایجاد نشود خصوصاً در رابطه با ویتامینهای محلول در آب مثل ویتامین C. با این حال، نکتهی مهم این است که مصرف مکملها نباید جایگزین روشهای درمانی استاندارد یا تغذیه سالم شود؛ چراکه منبع اصلی دریافت ویتامینها باید غذا باشد.
در جمعبندی بحث باید عرض کنم که من فکر نمیکنم که در حال حاضر مصرف مکملها صرفاً تحت فشار تولیدکنندگان و تامینکنندگان افزایش یافته باشد. طبیعتاً تولیدکنندهها میخواهند فروش داشته باشند، اما این موضوع در گذشته هم وجود داشته است. ده سال و یا حتی بیست سال پیش هم حجم قابل توجهی از مکملها مصرف میشد. شاید تنوع محصولات کمتر بوده باشد، اما مسئلهای که اکنون مشاهده میکنیم بیشتر به دلیل آشنایی مردم با این محصولات است. بنابراین نمیتوان بهراحتی قضاوت کرد که مصرف بالای مکملها صرفاً گذرا است یا ناشی از اتفاقات علمی مهم است. به همین دلیل، بهترین رویکرد این است که مصرف مکملها حداقل با مشاورهی یک فرد حرفهای چه داروساز، چه پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.
با توجه به الگوی تغذیهای جامعه ایران و نرخ تورم بالا در بازار غذا، شما چه توصیهای برای مصرف مکمل های غذایی به ویژه برای زنان دارید؟
ما ایرانیها بهویژه خانمها، اگر آزمایش بدهیم، احتمالاً کمبود ویتامین D خواهیم داشت. میزان مصرف لبنیات در کشور معمولاً پایین است و با توجه به شرایط فعلی، حتی کاهش هم یافته است. لبنیات مهمترین منبع تأمین کلسیم برای ما هستند. علاوه بر این، مصرف غذاهای دریایی در ایران نیز بهطور قابل توجهی پایین است و در نتیجه، در تأمین امگا-۳ نیز با کمبود مواجه هستیم.
اینها مهمترین مواردی هستند که به نظر من باید مصرف شوند. البته مکملهای پوستی مانند زینک نیز اهمیت دارند و مصرف آن بهتر است بهصورت روزمره انجام شود. خوشبختانه در بازار مکملها زینک بهوفور موجود است. با این حال، نکتهای که باید به آن توجه کرد این است که در مصرف طولانیمدت یا دوز بالا، مشورت با افراد متخصص ضروری است. زیرا بسیاری از مکملهای زینک حاوی ویتامینهای دیگر نیز هستند و ممکن است برای تأمین مقدار کافی زینک، ویتامینهای غیرضروری وارد بدن شود. ببینید حتی مکملهای ویتامینهای گروهکه B تقریباً سالمترین و بیضررترین ویتامینها به شمار میروند، مصرف طولانیمدتشان میتواند عوارض جدی برای بدن داشته باشد. باید در نظر داشته باشیم که بدن ما به بسیاری از ویتامینها و مواد معدنی نیاز روزانهی زیادی ندارد، زیرا این مواد بهسادگی از ذخایر بدن تأمین میشوند. باز هم تأکید میکنم که اولین منبع تأمین نیازهای بدن ما، تغذیه است. با این حال، با توجه به شرایط فعلی، باید نگاهی ویژه به موادی داشته باشیم که در رژیم غذایی ما کمتر یافت میشوند. برای مثال، مصرف میوه و سبزیجات کاهش یافته است. در چنین شرایطی، مکملها میتوانند راهحلی مناسب برای جبران این کمبودها باشند.
در مقابل برخی مکملها بیشتر از نیاز درحال مصرف هستند. مثلا این روزها بسیار میشنویم که مصرف منیزیم بالاست، اما واقعاً این میزان لازم نیست. این مسئله بیشتر تحت تأثیر تبلیغات است، بهویژه در میان ورزشکاران. طبیعی است که فردی با فعالیت بدنی نیاز بیشتری به منیزیم داشته باشد؛ و من هم اثر منیزیم را انکار نمیکنم، اما قرار نیست معجزه کند یا تمام مشکلات را برطرف نماید.
آیا برای دوران PMS و یائسگی مکملهایی وجود دارد که بتوانند به متعادلسازی هورمونها و کاهش عوارض کمک کنند؟
بله مصرف مکملهای دورهای به ویژه نزدیک به دوران PMS، در ایران رایج شده است. در سالهای اخیر شاهد افزایش سطح تستوسترون در خانومهای ایرانی بودیم که با سبک زندگی مدرن مرتبط است و چیز عجیبی نیست. با این حال، افزایش سطح تستوسترون میتواند عوارضی ایجاد کند، مانند PCOS یا برخی اختلالات خلقی و روانی. در همین راستا لازم نیست بهطور مستقیم به سمت مصرف آنتیآندروژنها که دارو هستند برویم، اما مکمل های زیادی وجود دارند که میتوانند به تقویت یا متعادلسازی سیستم هورمونی زنان کمک کنند. این مسئله محدود به سن نیست، چرا که PMS هم در دوران قاعدگی و هم دوران یائسگی را دربرمیگیرد و مکملها در هر دو حالت میتوانند مفید باشند.
در حال حاضر مکملهای خوبی هم در بازار موجود هستند و خوشبختانه هر روز متنوعتر میشوند. علاوه بر این، فرمولاسیون مکملهای دارویی در طول زمان دقیقتر شده و به سمت رساندن مواد درست به میزان مناسب پیش میرود. چنین رویکردی قبلاً در صنعت داروسازی وجود نداشته است. مسئولان این حوزه هر روز بیشتر روی این موضوع تمرکز میکنند. بهعنوان مثال، بیست سال پیش مکملها برای مردان و زنان جدا نبودند، اما اکنون برای سنین مختلف، جنسیتها و شرایط متفاوت، مکملهای تخصصی وجود دارد. بنابراین توصیه من این است که حداقل با مشورت افراد متخصص مصرف شود. حتی اگر تحت نظر جدی نباشید.
