محصولات آرایشی و بهداشتی بهدلیل تماس مستقیم با بدن و پوست افراد، تأثیر مستقیمی بر سلامت مصرفکنندگان دارند. از این رو، کیفیت و ایمنی این محصولات نقش حیاتی در حفظ سلامت عمومی ایفا میکند. با توجه به گستردگی استفاده از این محصولات در جامعه و تنوع برندها و فرآوردهها، نظارت دقیق و علمی بر تولید، واردات، توزیع و مصرف آنها ضروری به نظر میرسد. اهمیت این موضوع زمانی دوچندان میشود که بدانیم استفاده از محصولات نامرغوب یا تقلبی میتواند منجر به عوارض جبرانناپذیری برای مصرفکنندگان شود. سازمان غذا و دارو بهعنوان نهاد رسمی نظارتی در این حوزه، مسئولیت بررسی و تأیید کیفیت، ایمنی و اثربخشی این محصولات را بر عهده دارد. این سازمان با همکاری سایر نهادها و استفاده از فناوریهای نوین و رویکردهای علمی تلاش میکند تا از ورود محصولات غیرمجاز و بیکیفیت به بازار جلوگیری کند. از سوی دیگر، آگاهیبخشی به مصرفکنندگان درباره اهمیت استفاده از محصولات معتبر و دارای مجوز نیز از دیگر وظایف مهم این سازمان است. در گفتوگویی تفصیلی با دکتر محمود آلبویه، مدیرکل امور فرآوردههای آرایشی و بهداشتی سازمان غذا و دارو، به بررسی چالشهای نظارتی، ابزارهای مورد استفاده و راهکارهای مؤثر برای ارتقای کیفیت محصولات آرایشی و بهداشتی پرداختهایم.
شیوه نظارت سازمان غذا و دارو بر تولید محصولات آرایشی و بهداشتی به چه صورت است؟
فرایند نظارت بر محصولات آرایشی و بهداشتی در ایران یک فرایند پویاست. پویا به این معنا که فرآوردههای آرایشی و بهداشتی در ایران تحت نظارت چند سازمان مختلف قرار دارند؛ مثلا فرایندهایی مانند تنظیم بازار، قیمتگذاری و مراحل بازرگانی این محصولات در وزارت صمت انجام میشود. همچنین تخصیص ارز برای این فرآوردهها بر عهده بانک مرکزی است اما نظارت بر کیفیت این محصولات بر عهده وزارت بهداشت و بهطور اختصاصی، سازمان غذا و دارو است.
در سازمان غذا و دارو، اداره کل امور فرآوردههای آرایشی و بهداشتی مسئولیت نظارت بر این محصولات را بر عهده دارد. این اداره شامل همکارانی است که در مرکز و در معاونتهای غذا و داروی سراسر کشور فعالیت میکنند. هرجا که دانشکده پزشکی یا معاونت غذا و دارو وجود داشته باشد، نظارت بر کیفیت فرآوردههای آرایشی و بهداشتی بهوسیله آنها انجام میشود. رؤسای دانشکدههای پزشکی یا معاونتهای غذا و دارو مسئولیت کیفیت و ایمنی این فرآوردهها را بر عهده دارند. این مسئولیتها شامل نظارت بر غذا، دارو، تجهیزات پزشکی و همچنین فرآوردههای آرایشی و بهداشتی است.
اگر برخی معاونتها یا دانشکدهها دارای آزمایشگاه باشند، نظارت بر کیفیت فرآوردهها از طریق انجام آزمایشهای لازم نیز ممکن است. علاوه بر این، در سازمان غذا و دارو، یک اداره کل با عنوان «آزمایشگاه مرجع کنترل غذا و دارو» وجود دارد. این آزمایشگاه مرجع، شعباتی در دانشگاهها و دانشکدههای سراسر کشور دارد که بر کیفیت فرآوردههای آرایشی و بهداشتی نظارت میکنند.
همکاران ما در سراسر کشور از لحظه ورود مواد اولیه به کارخانه، فرآیند تولید، بستهبندی و انبارداری را تحتنظارت دارند. این نظارت تا مرحله عرضه به بازار ادامه دارد تا اطمینان حاصل شود محصول نهایی که به دست مصرفکننده میرسد، ایمن و باکیفیت است و مصرفکننده میتواند با خیال راحت از آن استفاده کند.
سامانهای برای تسهیل صدور مجوزها وجود دارد یا فرآینـدها فقط بهصـورت حضوری انجام میشوند؟
بله، سامانهای با نام «چارگون» در وزارت بهداشت فعال است. شرکتهایی که مایل باشند، میتوانند در این سامانه اکانت ایجاد و بدون نیاز به مراجعه حضوری، درخواستهای خود را از طریق سامانه ثبت کنند. با استفاده از این سامانه، شرکتها میتوانند از داخل دفاتر یا کارخانههای خود درخواستها را ارسال و وضعیت آنها را پیگیری کنند. در حال حاضر، تسهیلات بهگونهای طراحی شده است که افراد حتی میتوانند با یک کلیک، پروانههای خود را دیجیتالی چاپ کنند. این سامانه فرآیندها را تسهیل کرده و باعث صرفهجویی در زمان و هزینه متقاضیان شده است.
آقای دکتر، طی سالهای اخیر، حالا چه در دولتهای گذشته و چه دولت فعلی، چه تغییراتی در شیوههای نظارت بر تولید محصولات آرایشی و بهداشتی سازمان وجود داشته و بهطورکلی سیر این تغییرات چگونه بوده است؟
تغییرات در شیوههای نظارتی، همگام با پیشرفت امکانات و فناوریها رخ داده است. زمانی در ایران، سامانهها و سیستمهای آیتی وجود نداشتند و طبیعتاً فرآیندهای اداری کاملاً فیزیکی و کاغذی بودند. هر کس که کاری با ادارههای دولتی داشت، باید حضوری مراجعه میکرد و تمام مدارک خود را کاغذی ارائه میداد اما روند رو به رشد فناوری و دیجیتالیشدن سیستمها، بهطور طبیعی تأثیر خود را بر تمام جنبههای کاری از جمله نظارت بر محصولات آرایشی و بهداشتی گذاشته است.
امروزه، تقریباً دیگر هیچ فرآیندی کاغذی انجام نمیشود و تمام امور سامانهای شدهاند. سازمان غذا و دارو و بهویژه اداره کل فرآوردههای آرایشی و بهداشتی نیز همزمان با این پیشرفتها، سیستمهای خود را بهروزرسانی کردهاند. در حال حاضر، بیش از نود درصد کارهای نظارتی ما سامانهای انجام میشود. کارخانهها، مسئولان فنی یا مدیران عامل میتوانند درخواستهای خود را الکترونیکی در سامانه ثبت کنند. همکاران ما در سامانه این درخواستها را مستقیم مشاهده و بررسی میکنند و پاسخ نیز از طریق همان سامانه به متقاضی ارسال میشود. این فرآیند باعث شده است که روند کارها تسریع شود و دیگر نیازی به مراجعه حضوری به معاونتهای غذا و دارو یا اداره کل سازمان نباشد. با وجود دسترسی به اینترنت و یک رایانه، متقاضیان میتوانند تمام مراحل را آنلاین انجام دهند. تلاش کردهایم که سیستمهای خود را بهروزرسانی کنیم و متناسب با این تغییرات، روشهای نظارتی را بهبود دهیم تا از قافله پیشرفت عقب نمانیم.
یکی از چالشهای این حوزه، ورود گسترده محصولات تقلبی و زیرزمینی است. برنامه سازمان برای مقابله با این محصولات چیست؟
وجود کالاهای تقلبی یا قاچاق در بازار یک واقعیت غیرقابل انکار است. مصرف فرآوردههای آرایشی و بهداشتی بیشتر تابع سلیقه است تا نیاز واقعی. به این معنا که افراد ممکن است فقط بهدلیل تبلیغات یا توصیه دیگران به دنبال خرید محصولی باشند که تصور میکنند تأثیر مطلوبی دارد. این مسئله بهویژه در مورد محصولات آرایشی و بهداشتی بیشتر دیده میشود.
از سال ۱۳۹۷، واردات فرآوردههای نهایی آرایشی و بهداشتی به کشور ممنوع شد، بهجز چند قلم معدود. این ممنوعیت واردات، بازار کالاهای تقلبی و قاچاق را رونق داده است. مصرفکنندگان وقتی نمیتوانند محصول مورد نظر خود را در مراکز رسمی مانند داروخانهها پیدا کنند، ممکن است به منابع غیرمعتبر مانند فضای مجازی روی بیاورند. متأسفانه فضای مجازی نیز کنترل کافی ندارد و این امر شرایط را برای عرضه محصولات تقلبی فراهم میکند.
یکی از اقدامات مهم سازمان غذا و دارو، آگاهسازی مصرفکنندگان از طریق اعلام عمومی فرآوردههای غیرمجاز است. همکاران ما در سراسر کشور، بازار را رصد میکنند و فرآوردههای مشکوک را گزارش میدهند. مشخصات این فرآوردهها بررسی میشود و اگر غیرمجاز بودن آنها تأیید شود، بهصورت رسمی اعلام و به دانشکدههای سراسر کشور، مناطق آزاد و حدود نوزده نهاد و سازمان دیگر اطلاعرسانی میشود. این فرآوردهها باید از بازار جمعآوری شوند.
مبارزه با این محصولات یک بحث چندبعدی است و فقط به سازمان غذا و دارو محدود نمیشود. ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز بهعنوان نهاد رسمی، مسئولیت اصلی را بر عهده دارد و چند نهاد دیگر نیز در این حوزه نقش دارند. ما نیز بهعنوان یک نهاد کمکی در جلسات این ستاد شرکت و برای پیشبرد بهتر کارها همکاری میکنیم.
یکی از اقدامات مؤثر ما، شناسهگذاری محصولات آرایشی و بهداشتی است. از سال ۱۴۰۰، جلسات متعددی با انجمنها و سندیکاها برگزار شده است تا تولیدکنندگان را قانع کنیم که محصولات خود را با برچسب اصالت یا شناسه بیست رقمیUID عرضه کنند. این شناسهها امکان رهگیری و پیگیری محصولات را از طریق سامانه TTAC فراهم میکنند. مصرفکنندگان میتوانند با بررسی این شناسهها، از اصالت کالا اطمینان حاصل کنند. اگر فرآوردهای اصالت نداشته باشد، مصرفکننده میتواند آن را به فروشنده بازگرداند یا به ما اطلاع دهد.
البته این اقدامات به تنهایی کفایت نمیکند. هنوز هم در بازار، محصولات تقلبی بیشتر از محصولات قاچاق دیده میشود. تفاوت میان این دو در این است که محصول قاچاق ممکن است در خارج از کشور قانونی تولید شده باشد، اما غیرقانونی وارد کشور شده است. در مقابل، محصولات تقلبی در شرایط غیراستاندارد تولید میشوند و از نظر کیفیت و ایمنی، تهدیدی جدی برای سلامت مصرفکنندگان محسوب میشوند.
تأکید میکنم که مصرفکنندگان باید از خرید محصولات آرایشی و بهداشتی از منابع غیرمعتبر پرهیز کنند. این محصولات ممکن است حاوی مواد مضر و ممنوعه باشند که سلامت فرد را به خطر میاندازند. برچسب اصالت و شناسه UID میتواند به مصرفکنندگان کمک کند تا از ایمنی محصول مطمئن شوند. انتخاب محصول از منابع رسمی و معتبر، بهترین راه برای حفظ سلامت است.
محصولات قاچاق معمولاً از چه مسیرهایی وارد کشور میشوند و نظارت شما بر این مسیرها چگونه است؟
محصولات آرایشی و بهداشتی به دلیل ابعاد کوچکشان راحت میتوانند از مسیرهای مختلف وارد کشور شوند؛ مثلا یک مداد آرایشی بهسادگی میتواند در جیب یا کیف یک فرد جا شود و هیچ نمود خاصی نداشته باشد. این ویژگی باعث شده است که بسیاری از این محصولات از راههای غیرقانونی وارد کشور شوند.
بسیاری از این محصولات از طریق مسافران یا افراد عادی که سفرهای خارجی دارند، چمدانی وارد کشور میشود. هرچند که قانوناً واردات محصولات آرایشی بهداشتی به کشور ممنوع است، حتی برای استفاده شخصی، اما این شیوه همچنان متداول است. در بنادر جنوبی کشور، ورود کالاها از طریق تهلنجی یکی دیگر از مسیرهای فعال قاچاق محصولات آرایشی و بهداشتی است.
این محصولات اغلب غیررسمی از طریق بار لنجها وارد میشوند و به بازارچههای محلی میرسند. در مرزهای غربی کشور کولبری یکی دیگر از مسیرهای ورود محصولات آرایشی و بهداشتی است. این کالاها بهوسیله کولبران به بازارچههای مرزی منتقل میشوند و سپس به سایر نقاط کشور راه پیدا میکنند. اگر به بازارچههای مرزی سر بزنید، مشاهده میکنید مغازههایی که محصولات آرایشی، بهداشتی و غذایی میفروشند، بسیار فعال هستند که نشاندهنده ورود کالاها از مسیرهای تهلنجی یا کولبری است.
واقعیت این است که نظارت کامل بر این مسیرها از توان سازمان غذا و دارو خارج است، چراکه این موضوع نیازمند همکاری میانسازمانی است. نهادهای مختلفی از جمله ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز مسئولیت دارند. سازمان غذا و دارو در این میان بهعنوان یک نهاد کمکی عمل میکند و در جلسات و برنامهریزیها مشارکت دارد.
پیشنهاد شما برای بهبود و اصلاح این شرایط چیست؟
یکی از راههای پیشنهادی، تولید تحتلیسانس برندهای معتبر خارجی در کشور است. برخی از کارخانههای داخلی در حال حاضر این کار را انجام میدهند؛ مثلا برخی شامپوها که پیشتر وارداتی بودند، اکنون در کشور تحت لیسانس تولید میشوند. این اقدام نه تنها اشتغالزایی میکند، کیفیت محصولات را تضمین و دسترسی مصرفکنندگان را به محصولات معتبر آسانتر میکند.
اگر شرایط کشور اجازه دهد، واردات محصولات اصلی میتواند بازار را از وجود کالاهای تقلبی و بیکیفیت پاک کند. واردات مواد اولیه یا محصولات آماده برای بستهبندی داخل کشور نیز راهحلی دیگر است که میتواند از واردات غیررسمی جلوگیری کند. هرچند که تولید داخلی میتواند کیفیتی در سطح جهانی ارائه دهد، اما مسئله قیمت همچنان چالشی بزرگ است. هرچه کیفیت محصول بالاتر باشد، قیمت آن نیز افزایش مییابد. در این میان، قدرت خرید خانوارها و اولویتبندی نیازها نیز تأثیرگذار است. در بسیاری از خانوادهها، هزینههایی مانند مسکن، خوراک و پوشاک اولویت دارند و فرآوردههای آرایشی و بهداشتی در اولویتهای بعدی قرار میگیرند.
استانداردهای ما در زمینه محصولات آرایشی و بهداشتی تا چه حد به محصولات خارجی نزدیک است؟
استانداردهای فرآوردههای آرایشی و بهداشتی ایران هیچ تفاوتی با استانداردهای جهانی ندارد. یکی از وظایف روزانه همکاران ما در سازمان غذا و دارو، رصد مداوم منابع جهانی است؛ مثلا مرجعی به نام «کازینگ» یکی از منابع اصلی اطلاعات جهانی در این حوزه محسوب میشود. همکاران ما هر روز این منابع را بررسی میکنند تا تغییرات مربوط به ترکیبات مجاز، ممنوعه یا تحت کنترل را شناسایی کنند. ممکن است مادهای که تا دیروز مجاز بوده، امروز در منابع جهانی ماده ممنوعه شناخته شود یا بالعکس. این تغییرات به سرعت در مقررات داخلی اعمال میشود تا استانداردهای کشور با آخرین تحولات جهانی هماهنگ باشد. در بحث استانداردها، سازمان استاندارد نقش تعیینکنندهای در تعیین مجاز یا ممنوع بودن ترکیبات دارد. با این حال، وظیفه داریم که منابع جهانی معتبر را بررسی و بر اساس آنها خود را دائم بهروز کنیم. هدف ما حفظ کیفیت فرآوردههای آرایشی و بهداشتی است.
یکی از وظایف اصلی ما، نظارت دائمی بر فرآوردههایی است که در بازار مصرف عرضه میشوند. فرآوردههایی که در مراکز رسمی و مجاز تولید میشوند، تحت نظارت مستقیم ما قرار دارند. این نظارت شامل بررسی کیفیت محصول از مرحله تولید تا ورود به بازار است.
هدف اصلی این است که محصولات تولیدی، از کیفیت لازم برخوردار باشند و مصرفکننده بتواند با اطمینان کامل از این محصولات استفاده کند. این رویکرد، تطابق کامل فرآوردههای آرایشی و بهداشتی ایران با استانداردهای جهانی را تضمین میکند.
