از سونای فروسرخ گرفته تا ماسکهای زیبایی الایدی، بازاری میلیارد دلاری پیرامون نوردرمانی و قدرت شفابخش نور شکل گرفته است. اما چقدر از این هیاهو پشتوانه علمی دارد و چقدر از آن قیلوقال تبلیغاتی است؟
ارزش بازار چند میلیارد دلاری
تردیدی نیست که نوردرمانی حسابی داغ و پرطرفدار شده است. این روزها برای هر نوع چیزی که فکرش را بکنید، از بیماریهای پوستی و چینوچروک گرفته تا دردهای عضلانی و بیماریهای لثه، میتوانید وسیلهای نوری بخرید. تازهترین نمونه مسواکی مجهز به الایدیهای کوچک قرمز است که سازندگانش آن را «موفقیتی چشمگیر در مراقبت دهان و دندان در خانه» توصیف میکنند. ارزش جهانی این بازار در سال ۲۰۲۴ به ۱ میلیارد دلار رسید و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۵ به ۱٫۸ میلیارد دلار افزایش یابد. اکنون حتی میتوانید به سونای فروسرخ بروید و بهجای اینکه زغال داغ (واقعی یا برقی) هوای محیط را برایتان گرم کند، بدن شما مستقیما با نور فروسرخ گرم شود. این کار مانند حمامکردن با یکی از ماسکهای زیبایی الایدی است که کلاژن پوست را تقویت میکند، عضلات را شل میکند، التهاب و بیماریهای مزمن را تسکین میدهد و در عین حال در برابر زوال عقل محافظت میکند.
پل چازوت، استاد علوم اعصاب در دانشگاه دورام و یکی از معتقدان به ارزش نوردرمانی پس از بیست سال تحقیق در این زمینه، میگوید: «شبیه به جادوگری به نظر میرسد، ولی بعضی از اثرات نور بر بدن انسان اثبات شده است. مثلا نور خورشید به بدن کمک میکند تا ویتامین دی بسازد که برای سلامت استخوان، دستگاه ایمنی، ماهیچهها و موارد دیگر ضروری است.» علاوه بر این، نور خورشید ریتم شبانهروز ما را هم تنظیم میکند: هنگام بیداری، نور خورشید باعث ترشح انتقالدهندههای عصبی و چند هورمون مختلف میشود و بعد از غروب خورشید و در هنگام شب، عملکردهای بدن کاهش مییابد تا برای خواب آماده شویم. لامپهای شبیهساز نور خورشید درمانی رایج برای افرادی هستند که از اختلال عاطفی فصلی رنج میبرند تا بتوانند در زمستان، روحیه بهتری داشته باشند. بنابراین، تردیدی نیست که بدن ما برای عملکرد مناسب به انرژی نور نیاز دارد.
البته لامپهای درمان اختلال عاطفی فصلی معمولا ترکیبی از فرکانسهای نوری در انتهای طیف آبی را ساطع میکنند، ولی اکثر دستگاههای نوردرمانی دیگر از نور قرمز یا فروسرخ بهره میبرند. در تحقیقات بالینی جدی، مانند بررسیهای چازوت در مورد اثرات فروسرخ بر سلولهای مغزی، نکته مهم این است که فرکانس مناسب را پیدا کنیم. نور شکلی از تابش الکترومغناطیسی است که طیفی از کمانرژیترین و طولانیترین طول موجها (امواج رادیویی) تا پرانرژیترین آنها (امواج گاما) را در بر میگیرد. در فتوتراپی یا نوردرمانی، از طول موجهای محدوده وسط این طیف استفاده میشود که پرانرژیترین آنها امواج فرابنفش است و نور مرئی (همه رنگهایی که در رنگینکمان میبینیم) و امواج فروسرخ (که میتوانیم با عینک دید در شب ببینیم) در ردههای بعدی قرار میگیرند.
اکنون سالها است که متخصصان پوست برای درمان بیماریهای مزمن پوستی مانند اگزما، پسوریازیس و ویتیلیگو، از امواج UV استفاده میکنند. دکتر برنارد هو، عضو انجمن متخصصان پوست انگلیس، میگوید: «امواج UV بر دستگاه ایمنی سلولی تأثیر میگذارد و التهاب را کاهش میدهد. شواهد زیادی در مورد تأثیر مثبت نوردرمانی وجود دارد.»
دکتر هو اضافه میکند: «الایدیهای قرمز و آبی در حوزه پزشکی استفاده نمیشوند، ولی ممکن است به رفع برخی مشکلات کمک کنند.» گفته میشود که الایدیهای قرمز به تقویت گردش خون، جذب اکسیژن و نوسازی سلولها در پوست و تولید کلاژن کمک میکنند که این نوع اثرگذاریها در بحث ضدپیری اهمیت دارند.
خطرهای نوردرمانی و پرسشهای بیپاسخ در بازار مصرف
عوارض جانبی قرارگرفتن در معرض UVB (امواج فرابنفش نوع B که طول موج متوسطی دارد و لایه ازون بخش مهمی از آن را جذب میکند) مانند سوختگی یا برنزهشدن، کاملا شناخته شده است. به همین دلیل است که در دستگاههای پزشکی، اشعه UV به شکل «باند باریک» (به معنای استفاده از طول موجهای کوچکتر) ارائه میشود تا عوارض جانبی به حداقل برسد. دکتر هو میگوید: «این کار تحت نظارت متخصص مراقبتهای بهداشتی انجام میشود و تکنسین پزشکی لامپ را کالیبره میکند تا اطمینان حاصل شود طول موجی که ایجاد میشود برای هدف مناسب است. اما در سالنهای سولاریوم کمی بیقاعدگی وجود دارد و واقعا نمیدانیم از چه طول موجهایی استفاده میکنند.»
دکتر هو اضافه میکند: «الایدیهای قرمز و آبی در حوزه پزشکی استفاده نمیشوند، ولی ممکن است به رفع برخی مشکلات کمک کنند.» گفته میشود که الایدیهای قرمز به تقویت گردش خون، جذب اکسیژن و نوسازی سلولها در پوست و تولید کلاژن کمک میکنند که این نوع اثرگذاریها در بحث ضدپیری اهمیت دارند. هو میگوید: «شواهدی برای این موارد وجود دارد، ولی چندان قوی نیست. البته نمیدانیم نوری که این دستگاهها تولید میکنند ارتباطی با تحقیقات انجامشده دارند یا خیر. همچنین از مدت استفاده و فاصله نور با پوست هم اطلاعی نداریم.»
یکی از اولین محصولات نوردرمانی خانگی، نور آبی داشت و میکروب عامل آکنه را هدف قرار میداد. شواهد مربوط به اثربخشی این دستگاه آنقدر قوی نیست که پزشکان آن را تجویز کنند، ولی این وسیله در اغلب اسپاهای پزشکی یا مراکز زیبایی مشاهده میشود. به گفته دکتر هو، برخی از بیمارانش از این دستگاه بهعنوان بخشی از روتین خود استفاده میکنند. دکتر هو اضافه میکند: «ما فقط به آنها میگوییم که دستگاه مورد نظرشان را با دقت بررسی کنند و مطمئن شوند که ایمنی آن ارزیابی شده باشد.»
بررسی فواید امواج فروسرخ برای سلولهای مغزی
در حوزه دور از دسترس علوم پزشکی پیشرفته، پروفسور چازوت روی سلولهای مغزی آزمایش کرده و چند روش تقویت سلامت سلولی با استفاده از امواج فروسرخ را شناسایی کرده است. او میگوید: «تقریبا هر کاری که در آن طول موج خاص انجام دادم با نتیجه مثبت همراه بود.» همین اثرات مثبت بر سلامت سلولی بود که به شک و تردید در مورد نوردرمانی دامن زد، زیرا به نظر میرسید این نتایج بیش از حد خوبند. اما تحقیقات پروفسور چازوت دیدگاهش را در این باره به کلی تغییر داده است.
بیش از بیست سال پیش، یک پزشک عمومی که در حال توسعه نوعی درمان نوری ضدویروسی برای تبخال بود، خواست که از تخصص پروفسور چازوت در زیستشناسی کمک بگیرد. پروفسور چازوت میگوید: «آن پزشک ابزارهایی ساخت تا بتوانیم با آنها روی سلولها و مگس سرکه کار کنیم. من بسیار شکاک بودم. این یک طول موج غیرمعمول در حدود ۱۰۷۰ نانومتر بود که هیچکس باور نمیکرد اثر بیولوژیکی داشته باشد.» با این حال، آن طول موج این مزیت را داشت که میتوانست بهراحتی از آب عبور کند. به عبارت دیگر، این طول موج قادر بود عمیقتر به بدن نفوذ کند.
در آن زمان، شواهدی در حال ظهور بود مبنی بر اینکه امواج فروسرخ بر میتوکندریهای سلولها تأثیر میگذارد. میتوکندری نیروگاه سلول است که انرژی لازم برای فعالیت آن را تولید میکند. چازوت میگوید: «هر سلولی در بدن شما میتوکندری دارد، از جمله سلولهای مغز. ثابت شده است که نوردرمانی با امواج فروسرخ جریان خون به مغز را افزایش میدهد که همیشه بسیار خوب است.»
با نوردرمانی ۱۰۷۰ نانومتری، میتوکندریها همچنین مقدار کمی از مولکولهایی به نام «گونههای اکسیژن فعال» (Reactive Oxygen Species، مولکولهایی ناپایدار و بسیار واکنشی که از طریق احیای ناقص اکسیژن در بخشهای مختلف سلولها تشکیل میشوند. این ملکولها در فرایندهای سلولی نقشهای متنوعی دارند) تولید میکنند. چازوت میگوید: «این ماده در دوزهای پایین با پروتئینهای ناخواسته مقابله میکند و تحریککننده پروتئین چاپرون است.» پروتئینهای چاپرون از میتوکندریها و سلولهای بدن شما مراقبت میکنند و پروتئینهای ناخواسته به پروتئینهایی گفته میشود که عوارضی نامطلوب مانند افزایش وزن به همراه دارند.
همه این سازوکارها (خاصیت ضداکسیداسیون، ضدالتهاب و تقویت اتوفاژی) برای درمان بیماریهای مغزی امیدوارکننده به نظر میرسند. اتوفاژی فرایندی است که سلولها برای پاکسازی پروتئینهای آسیبرسان و ناخواسته از آن استفاده میکنند.
انجمن آلزایمر هم تحقیقات در مورد نوردرمانی را امیدوارکننده توصیف میکند. با این حال، اضافه میکند: «این تحقیقات هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و در حال حاضر، شواهد کافی برای توصیه به استفاده از نوردرمانی بهعنوان مداخلهای درمانی برای درمان زوال عقل وجود ندارد.»
به گفته لوسی مکدونالد، فیزیوتراپیستی که در شهر ساری انگلیس فعالیت میکند، یکی از حوزههایی که متخصصان تا حد زیادی نوردرمانی را کنار گذاشتهاند فیزیوتراپی است. البته این موضوع مانع از آن نمیشود که باشگاههای ورزشی لوکس و دستگاههای مصرفی برای ریکاوری عضلانی و کاهش دردها و ناراحتیهای اسکلتی و عضلانی، نور قرمز و لیزردرمانی را ارائه بدهند.
کنارگذاشتن نوردرمانی در فیزیوتراپی
به گفته لوسی مکدونالد، فیزیوتراپیستی که در شهر ساری انگلیس فعالیت میکند، یکی از حوزههایی که متخصصان تا حد زیادی نوردرمانی را کنار گذاشتهاند فیزیوتراپی است. البته این موضوع مانع از آن نمیشود که باشگاههای ورزشی لوکس و دستگاههای مصرفی برای ریکاوری عضلانی و کاهش دردها و ناراحتیهای اسکلتی و عضلانی، نور قرمز و لیزردرمانی را ارائه بدهند.
سابق بر این، ادعا میشد که نوعی لیزر فروسرخ درمانی، به بازسازی بافت غضروف کمک میکند. مکدونالد میگوید: «تصور بر این بود که فرکانسهای پایینتر قدرت نفوذ بیشتری دارند. حدود ۲۵ سال پیش که من برای اولین بار مجوز فعالیت گرفتم، هنوز از این نوع درمان استفاده میشد. اما در حال حاضر هیچکس برای بافتهای عمیق مانند غضروف از آن استفاده نمیکند.» این متخصص فیزیوتراپی ادامه میدهد: «البته نوردرمانی میتواند مفید باشد و برای ضایعات سطحی، التیام زخمها و این قبیل موارد استفاده شود و همینجا است که با صنعت زیبایی تلاقی پیدا میکند. اما برای کاربردهای عمقی، هیچ مدرکی دال بر مؤثربودن آن وجود ندارد.»
تأثیر نوردرمانی برای تمام بدن و توصیههای متخصصان
در مورد تختهای مخصوص الایدی قرمز که اکنون در باشگاههای ورزشی لوکس موجود است، و تشکهای الایدی گرانقیمتی که برای کمک به ریکاوری عضلانی به فروش میرسند، چطور؟ مکدونالد نمیتواند هیچ مطالعه بالینی برای حمایت از این ادعاها پیدا کند. او میگوید: «بهترین کاری که میتوانید برای کمک به ریکاوری عضلانی انجام دهید این است که تحرک داشته باشید تا گردش خونتان افزایش پیدا کند و با تغذیه سالم، مواد لازم برای ترمیم عضلانی را دریافت کنید. فراموش هم نکنید که اوج ترمیم در طول خواب اتفاق میافتد.»
دکتر هو هم محصولات الایدی را برای پوست توصیه نمیکند، هرچند گمان میکند در صورت استفاده طبق دستورالعمل، خطرات آن به حداقل میرسد. او هشدار میدهد: «زیادهروی در نوردرمانی به معنای اعمال گرمای بیش از حد بر پوست است که میتواند باعث تیرگی (پیگمانتاسیون) یا حتی افزایش التهاب پوست شود. بنابراین، نگرانیهایی در مورد استفاده از این محصولات وجود دارد.»
با این حال، حتی دکتر هو هم وسوسه شده که یکی از این دستگاهها را امتحان کند. او میگوید: «استفاده از این دستگاه بامزه است. سعی کردم با آن پوستم را کمی روشنتر کنم و لکها را از بین ببرم. دستگاه من حالتهای مختلفی دارد، ولی باید به خودم یادآوری کنم که یک وسیله پزشکی نیست. فکر میکنم اگر با این طرز فکر سراغ آن بروید، خوب است. اما باید طبق دستورالعمل عمل کنید و در استفاده از آن زیادهروی نکنید.» دکتر هو اضافه میکند: «حتی اگر الایدیهای زیبایی به شما روحیه میدهد یا باعث میشود احساس بهتری داشته باشید، چرا که نه؟ اما خیال نکنید که این ابزارها هر چیزی را درمان میکنند و برای هر مشکلی مؤثرند.»
