تغییر سبک زندگی، افزایش توجه به پیشگیری و نقش پررنگ‌تر داروخانه‌ها باعث شده مصرف مکمل از گروه‌های سنی بالاتر به نوجوانان و کودکان هم برسد؛ در حالی که فعالان صنعت همچنان بر ضرورت فرهنگ‌سازی برای مصرف درست این محصولات تأکید دارند.
بازار مکمل ایران در سال‌های اخیر از یک بازار محدود به مصرف‌کنندگان سالمند یا افرادی که با توصیه پزشک به سراغ این محصولات می‌روند، فاصله گرفته است. تغییر سبک زندگی، کاهش زمان برای تهیه غذای کامل و افزایش توجه به پیشگیری باعث شده مکمل‌ها به بخشی از برنامه روزمره گروه‌های بیشتری از جامعه تبدیل شوند.
این تغییر فقط در افزایش مصرف خلاصه نمی‌شود؛ سن مصرف‌کنندگان نیز پایین‌تر آمده و به گفته فعالان صنعت، مکمل‌ها حالا در سبد سلامت کودکان، نوجوانان و میانسالان هم جای بیشتری پیدا کرده‌اند.
سارا احترام، مدیر BI داروسازی ارس، یکی از دلایل این تغییر را تخصصی‌تر شدن نیازهای مصرف‌کنندگان می‌داند: «بازار مکمل ایران از تعداد زیادی محصول و SKU پر شده که در بسیاری موارد تفاوت چشمگیری با یکدیگر ندارند، اما هم‌زمان نیازهای مصرف‌کننده، به‌خصوص در حوزه‌هایی مانند مکمل‌های کودکان، تخصصی‌تر شده است.» او معتقد است نگاه به مکمل نیز در جامعه تغییر کرده و پیشگیری به تدریج جایگاه بیشتری پیدا کرده است.
وقتی سبک زندگی فرصت غذا خوردن را هم کم می‌کند
تغییر رفتار مصرف‌کننده را نمی‌توان جدا از تغییر سبک زندگی بررسی کرد. احترام معتقد است افزایش مصرف مکمل هم به نیاز واقعی افراد و هم به سبک زندگی جدید مربوط است.
احترام دراینباره می‌گوید: «نسبت به ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته تعداد بیشتری از افراد ساعات طولانی کار می‌کنند، وعده‌های غذایی را بیرون از خانه می‌خورند و زمان کمتری برای تهیه غذای خانگی دارند. در چنین شرایطی، انتظار دریافت کامل ویتامین‌ها و مواد معدنی تنها از طریق رژیم غذایی دشوارتر می‌شود.»
احسان روشنی، مدیر فروش مجموعه تک‌ژن، نیز همین تغییر را از زاویه دیگری توضیح می‌دهد: «در گذشته بخش بیشتری از ریزمغذی‌های مورد نیاز از طریق سبزیجات، میوه و غذای روزانه تأمین می‌شد، اما افزایش مشغله کاری و استرس باعث شده بخشی از این دریافت غذایی کاهش پیدا کند. از این منظر، مکمل‌ها به تدریج جای خود را در برنامه روزانه افراد باز کرده‌اند.»
این تغییر به گروه سنی خاصی هم محدود نمانده است. روشنی می‌گوید مصرف مکمل که پیش‌تر بیشتر در سنین بالاتر دیده می‌شد، حالا به میانسالی، نوجوانی و حتی کودکی رسیده است. او در مجموعه خود نیز به تولید فرآورده‌های زیستی مبتنی بر پروبیوتیک برای گروه‌های سنی مختلف اشاره می‌کند.
از پیشگیری تا مصرف روزمره
افزایش مصرف مکمل تنها نتیجه کمبودهای تغذیه‌ای نیست. بخشی از این تغییر به تغییر نگاه مردم نسبت به سلامت و پیشگیری برمی‌گردد. احترام می‌گوید قشر آگاه ۲۰ تا ۴۰ ساله از مصرف‌کنندگان اصلی بازار مکمل هستند و در مقابل، سالمندان بیشتر در صورت توصیه پزشک به سراغ این محصولات می‌روند. او همچنین می‌گوید در حوزه کودکان، نیازهای مصرف‌کنندگان نسبت به گذشته تخصصی‌تر شده و خانواده‌ها با انواع بیشتری از نیازها و اندیکاسیون‌ها مواجه‌اند.
روشنی نیز معتقد است مکمل‌ها در حال تبدیل شدن به بخشی از روتین تغذیه‌ای افراد هستند. البته از نگاه او، این روند فقط به نیازهای تغذیه‌ای محدود نمی‌شود و بخشی از تقاضا نیز به خواسته‌هایی مانند کاهش یا افزایش وزن یا استفاده از مکمل برای جبران مشکلات جذب مربوط است.
همین گسترش مصرف، موضوع دیگری را هم پررنگ می‌کند: مصرف مکمل لزوما به معنای مصرف درست آن نیست.
داروخانه؛ حلقه اتصال مصرف‌کننده و بازار مکمل
با بزرگ‌تر شدن بازار، نقش داروخانه نیز در انتخاب و مصرف مکمل پررنگ‌تر می‌شود. احترام توصیه می‌کند مصرف‌کنندگان برای انتخاب مکمل به جای تکیه بر توصیه اطرافیان، از داروساز کمک بگیرند و داروخانه یا داروخانه آنلاین را به عنوان محل دریافت مشاوره در نظر بگیرند. او در عین حال تأکید دارد که مصرف مکمل نباید بدون توجه به توان اقتصادی خانوار، هزینه جدیدی به سبد مصرف‌کننده تحمیل کند.
روشنی از زاویه بازار، نقش داروخانه را حتی گسترده‌تر می‌بیند. به گفته او، در سال‌های اخیر بخشی از نقدینگی داروخانه‌ها از مسیر مکمل‌ها تأمین شده و همین موضوع باعث شده مکمل سهم بیشتری در فعالیت داروخانه‌ها پیدا کند. از نگاه او، داروخانه‌ها به یکی از مسیرهای اصلی ارتباط صنعت با مصرف‌کننده تبدیل شده‌اند.
این نقش در تغییر نگرش نسبت به مکمل ایرانی نیز دیده می‌شود. روشنی معتقد است بخشی از تغییر نگاه مصرف‌کننده به محصولات داخلی از طریق پزشکان و داروخانه‌ها شکل گرفته است. به گفته او، دسترسی پایدار به محصولات ایرانی نیز در این تغییر رفتار مؤثر بوده؛ زیرا کمبود دوره‌ای برخی محصولات خارجی می‌تواند مصرف‌کننده را به سمت محصول داخلی سوق دهد.
مکمل ایرانی با کیفیت است اما تنوع ندارد
افزایش مصرف مکمل در بین ایرانی‌ها افزایش پیدا کرده است اما این در حالی است که کارشناسان کیفیت مکمل‌های ایرانی را خوب اما تنوع آنها را ضعیف ارزیابی می‌کنند.
سارا احترام معتقد است: «محصولات تولید داخل از کیفیت مناسبی برخوردارند و فاصله آنها با نمونه‌های اروپایی و آمریکایی بیش از آنکه ناشی از کیفیت باشد، به محدودیت‌های رگولاتوری و دشواری‌های صادرات مربوط می‌شود.»
او ایران را از نظر تولید مکمل نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه دارای ظرفیت بالایی می‌داند و ترکیه را به دلیل حضور سرمایه‌گذاری خارجی و شرکت‌های چندملیتی، موردی متفاوت ارزیابی می‌کند.
روشنی نیز بر توان تولید داخل تأکید دارد: « ایران توانسته بخش عمده نیاز خود را در حوزه مکمل تأمین کند. او با اشاره به محصولات شرکت تک‌ژن می‌گوید برخی تولیدکنندگان ایرانی علاوه بر بازار داخل، در بازارهای صادراتی نیز فعال‌اند و بعضی محصولات داخلی ظرفیت رقابت با نمونه‌های خارجی را دارند.»
احترام در کنار تأکید بر کیفیت تولید داخلی، به محدودیت تنوع محصول نیز اشاره می‌کند: «در برخی حوزه‌ها نمونه خارجی محصولی با چند مکانیسم وجود دارد که معادل داخلی آن تولید نشده و مصرف‌کننده برای رسیدن به همان ترکیب باید چند محصول مختلف تهیه کند؛ مسئله‌ای که می‌تواند مصرف منظم را دشوارتر کند.»
از سوی دیگر، او یکی از مشکلات بازار را تعدد محصولاتی می‌داند که تفاوت واقعی چندانی با یکدیگر ندارند. بنابراین مسئله بازار مکمل فقط افزایش تعداد برندها نیست؛ بلکه تولید محصولی که یک نیاز مشخص و واقعی را هدف بگیرد، همچنان یکی از چالش‌های صنعت است.
رشد بازار بدون فرهنگ مصرف کامل نمی‌شود
گسترش بازار مکمل، در نهایت یک سؤال مهم را مطرح می‌کند: آیا افزایش مصرف به معنای افزایش مصرف آگاهانه هم هست؟
روشنی معتقد است: «فرهنگ‌سازی در این حوزه ضروری است، زیرا مکمل‌ها مستقیماً وارد بدن می‌شوند و مصرف نادرست برخی از آنها می‌تواند به جای منفعت، آسیب ایجاد کند. از نگاه او، هم مصرف بی‌دلیل و هم مصرف نکردن مکمل در شرایطی که فرد به آن نیاز دارد، می‌تواند مسئله‌ساز باشد.»
احترام نیز بر نقش داروساز در انتخاب مکمل تأکید دارد: «در چنین مدلی، داروخانه فقط محل فروش محصول نیست، بلکه می‌تواند بخشی از زنجیره هدایت مصرف‌کننده باشد؛ زنجیره‌ای که از شناخت نیاز آغاز می‌شود و به انتخاب محصول مناسب می‌رسد.»
در نهایت می‌توان گفت تصویری که از کنار هم گذاشتن این دو دیدگاه به دست می‌آید، بازاری است که هم‌زمان در حال بزرگ‌تر شدن و تخصصی‌تر شدن است. تغییر سبک زندگی، افزایش توجه به پیشگیری و ورود مکمل‌ها به گروه‌های سنی پایین‌تر، تقاضای جدیدی ایجاد کرده است؛ در طرف دیگر، تولیدکنندگان داخلی تلاش می‌کنند این تقاضا را با محصولاتی متناسب با نیاز بازار پاسخ دهند. احترام نیز تأکید می‌کند آینده صنعت به میزان نوآوری تولیدکنندگان و توان آنها برای طراحی محصول بر اساس نیاز واقعی بازار وابسته است، نه صرفاً آمار فروش. در محصولات اطفال و پوست، او نمونه‌هایی از تلاش برای پاسخ به همین شکاف‌های بازار را مطرح می‌کند.
