اصلی ترین علائم کمبود کلسیم چیست؟

کمبود کلسیم در بدن چیزی نیست که همیشه با یک علامت واضح خودش را لو بدهد. گاهی فقط با چند نشانه به‌ظاهر ساده مثل گرفتگی عضلات، گزگز دست‌وپا یا شکنندگی ناخن‌ها شروع می‌شود؛ گاهی هم سال‌ها بی‌صدا جلو می‌رود و تازه وقتی درد استخوان، کاهش قد یا شکستگی‌های کم‌ضربه سراغتان می‌آید، متوجه می‌شوید باید جدی‌تر پیگیری می‌کردید.
در این مطلب قرار است خیلی روشن و قابل‌فهم ببینیم علائم کمبود کلسیم چه هستند، کدامشان مهم‌ترند، از کجا بدانیم کمبود کلسیم داریم و چه زمانی باید آزمایش بدهیم یا به پزشک مراجعه کنیم؛ ضمن اینکه تفاوت علائم کمبود کلسیم در زنان، زنان یائسه و آقایان را هم جداگانه توضیح می‌دهیم.

دلایل کمبود کلسیم در بدن

وقتی درباره کمبود کلسیم حرف می‌زنیم، دو مفهوم کمبود دریافت کلسیم از غذا و افت کلسیم خون که با هیپوکلسمی شناخته می‌شود، با هم قاطی می‌شوند. کمبود دریافت کلسیم از غذا یعنی مدت طولانی کلسیم کافی از رژیم غذایی نمی‌گیرید. بدن برای اینکه کارهای حیاتی مثل ضربان قلب، عملکرد اعصاب و انقباض عضلات مختل نشود، ممکن است برای مدتی کلسیم مورد نیاز را از ذخایر استخوانی قرض بگیرد. در نتیجه ممکن است در کوتاه‌مدت علامت جدی نداشته باشید، اما در بلندمدت به سمت کاهش تراکم استخوان و افزایش ریسک شکستگی بروید.

نکته‌ای که خیلی‌ها نمی‌دانند این است که حتی اگر دریافت کلسیم کافی باشد، در صورت کمبود ویتامین دی، جذب کلسیم از روده به‌خوبی انجام نمی‌شود و بدن عملاً با کمبود عملکردی مواجه می‌شود.

افت کلسیم خون (هیپوکلسمی) یعنی سطح کلسیم خون پایین آمده و بدن سریع‌تر واکنش نشان می‌دهد. این حالت می‌تواند علائم عصبی عضلانی واضح‌تری ایجاد کند و اگر شدید شود، حتی خطرناک باشد. نکته مهم این است که هیپوکلسمی همیشه فقط به دریافت کم کلسیم مربوط نیست؛ گاهی مشکل در جذب، برخی بیماری‌ها، یا بعضی داروها نقش دارند.

به‌طور کلی، ممکن است کمبود کلسیم در بدن مدت‌ها بدون هیچ علامتی یا کم‌علامت باشد، چون بدن به‌طور هوشمندانه سطح کلسیم خون را حفظ می‌کند؛ اما این به معنی بی‌خطر بودن نیست.

از کجا بدانیم کمبود کلسیم داریم؟

بهترین راه این است که به‌جای یک لیست طولانی، علائم کمبود کلسیم در بدن را در دو یا سه گروه اصلی ببینیم. چون بسیاری از نشانه‌ها (مثل خستگی یا بی‌حوصلگی) اختصاصی کمبود کلسیم نیستند، اما وقتی چند علامت از چند گروه با هم دیده شوند، احتمال کمبودها یا اختلالات مرتبط بیشتر می‌شود.

علائم عضلانی و عصبی؛ رایج‌ترین علائم کمبود کلسیم در بدن

کلسیم نقش کلیدی در ارتباط بین اعصاب و عضلات دارد. وقتی بدن در کمبود باشد، خصوصا اگر افت کلسیم خون مطرح شود، این دسته علائم همچون گرفتگی و اسپاسم عضلات (به‌خصوص ساق پا، کف پا یا دست‌ها)، مورمور یا گزگز دست‌وپا، بی‌‌حسی، سوزن‌ سوزن شدن اطراف دهان، لرزش‌های ریز یا پرش عضلانی بیشتر به چشم می‌آیند.

اگر این علائم مکرر هستند، با استراحت هم تکرار می‌شوند یا در حال شدت گرفتن‌اند، بهتر است فقط به خستگی، استرس یا کم‌خوابی نسبت داده نشوند و ارزیابی دقیق‌تری انجام شود. در این شرایط باید توجه داشت که کمبود کلسیم خیلی وقت‌ها به‌تنهایی اتفاق نمی‌افتد و ممکن است همراه با کمبود منیزیم باشد؛ به همین دلیل در بررسی‌های پزشکی گاهی هم‌ زمان وضعیت مصرف قرص منیزیم یا سطح منیزیم خون هم بررسی می‌شود.

اختلال عملکردی؛ علائم عمومی کاهش کلسیم در بدن

کمبود کلسیم می‌تواند خودش را با علائم عمومی نشان دهد، اما باید حواسمان باشد که این‌ها به‌تنهایی تشخیصی نیستند. خستگی، بی‌انرژی بودن، کاهش تمرکز یا مه‌ذهنی، بدخوابی، بی‌قراری یا تحریک‌پذیری می‌توانند علل مختلفی داشته باشند؛ از کم‌خوابی و استرس گرفته تا کمبود ویتامین‌های عصبی مثل B12. به همین دلیل در افرادی که این علائم را دارند، همراه با مصرف کلسیم، قرص ویتامین b12 هم تجویز می‌شود.

علائم کمبود کلسیم در استخوان و دندان 

این گروه بیشتر در کسانی دیده می‌شود که مدت طولانی کلسیم کافی دریافت نکرده‌اند یا در سنین بالاتر هستند. دردهای مبهم استخوانی، ضعف و شکنندگی استخوان، شکستگی با ضربه‌های سبک، کاهش قد در طول زمان و مشکلات دندانی مثل افزایش حساسیت یا ضعف عمومی دندان‌ها از جمله این علائم هستند.

اگر کسی با زمین خوردن ساده یا ضربه خفیف دچار شکستگی می‌شود، یا کاهش قد محسوس دارد، این موضوع را باید خیلی جدی‌تر پیگیری کند؛ مخصوصاً اگر زن یائسه باشد یا عوامل خطر دیگری هم وجود داشته باشد.

علائم کمبود کلسیم در ناخن و پوست

به‌طور کلی شکنندگی ناخن یا خشکی پوست نشانه اختصاصی کمبود کلسیم نیست؛ علائم کمبود کلسیم در ناخن و پوست می‌توانند مشابه علائم کمبود آهن، کمبود زینک، کمبود ویتامین D، کم‌آبی بدن، استفاده زیاد از شوینده‌ها، استرس، کم‌خوابی یا مشکلات تیروئید باشد.

اگر فقط ناخن شکننده دارید و هیچ علامت دیگری نیست، معمولاً بهتر است اول سراغ عوامل ساده‌تر همچون مراقبت از ناخن، کاهش تماس با مواد شوینده، تغذیه کامل‌تر و مصرف مکمل‌های ضروری همچون قرص آهن بروید. اما اگر شکنندگی ناخن همراه با گزگز، گرفتگی عضلات، دردهای استخوانی یا سابقه خانوادگی پوکی استخوان است، می‌تواند نشان‌دهنده علائم کمبود کلسیم در ناخن و پوست باشد.

علائم کمبود کلسیم در زنان

در زنان، کمبود کلسیم همیشه با یک علامت متفاوت نسبت به مردان ظاهر نمی‌شود؛ اما چرخه‌های هورمونی، قاعدگی، بارداری و شیردهی می‌توانند نیاز بدن را تغییر دهند و باعث شوند بعضی نشانه‌ها بیشتر به چشم بیاید.

در برخی افراد، گرفتگی‌های عضلانی و تغییرات خلقی یا بی‌قراری در حوالی دوره قاعدگی بیشتر حس می‌شود. نکته مهم این است که این علائم می‌توانند علت‌های متنوعی داشته باشند؛ پس بهتر است آن‌ها را تنها به کلسیم ربط ندهیم. اما اگر این نشانه‌ها تکرارشونده است و به‌خصوص اگر همراه با رژیم غذایی کم‌کلسیم، کمبود ویتامین D، یا علائم عصبی عضلانی باشد، پیگیری منطقی است.

در بارداری و شیردهی، نیاز بدن به مواد مغذی بالاتر می‌رود و اگر تغذیه کافی نباشد، بدن تلاش می‌کند نیاز را از ذخایر تامین کند. در چنین شرایطی تصمیم برای مکمل یا درمان کمبود کلسیم باید با نظر پزشک باشد، نه بر اساس حدس شخصی.

علائم کمبود کلسیم در زنان یائسه

زنان یائسه باید کمبود کلسیم را بیش از دیگران جدی بگیرند؛ چون بعد از یائسگی، کاهش استروژن می‌تواند روند کاهش تراکم استخوان را سریع‌تر کند. این یعنی حتی اگر علائم کمبود کلسیم در زنان یائسه خیلی واضح نباشد، ریسک‌های بلندمدت بیشتر است.

در این گروه که افراد دردهای استخوانی یا کمردردهای مزمن، کاهش قد، قوز یا تغییر وضعیت بدن دارند، نگرانی اصلی بیشتر سمت استخوان می‌رود. تغذیه حاوی کلسیم، دریافت کافی ویتامین D، فعالیت بدنی مناسب (به‌خصوص تمرینات مقاومتی و تحمل وزن) و بررسی دوره‌ای وضعیت استخوان با نظر پزشک می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد.

علائم کمبود کلسیم در آقایان

علائم کمبود کلسیم در آقایان هم می‌تواند همان گزگز، گرفتگی عضلات، خستگی یا مسائل استخوانی باشد. تفاوت بیشتر در اینجاست که بعضی عوامل خطر در آقایان پررنگ‌تر می‌شود. معمولا سبک زندگی کم‌تحرک، رژیم‌های محدودکننده (مثلاً حذف طولانی‌مدت لبنیات بدون جایگزین مناسب)، کمبود ویتامین D به‌دلیل کم‌بودن تماس با نور آفتاب، مصرف دخانیات یا مصرف بعضی داروها باعث کمبود کلسیم در آقایان می‌شود.

اگر علائم عصبی عضلانی تکرارشونده دارید، آن را صرفا به سن یا فشار کاری ربط ندهید و در تایم مناسب به پزشک مراجعه نمایید. چراکه همه این موارد می‌توانند از جمله علائم کمبود کلسیم در آقایان باشند.

چه کسانی بیشتر در خطر کمبود کلسیم در بدن هستند؟

کمبود کلسیم در بدن برای برخی افراد مشکلات حادتری ایجاد می‌کند و دسته‌ای از افراد هستند که در معرض جدی کمبود کلسیم در بدن قرار دارند. از جمله این افراد می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• افراد میانسال و سالمندان
• زنان یائسه
• کسانی که لبنیات مصرف نمی‌کنند یا رژیم وگان دارند و جایگزین مناسب نمی‌گذارند
• افرادی با مشکلات جذب گوارشی و بیماری کلیوی
• افرادی که داروهایی مصرف می‌کنند که می‌تواند روی جذب یا تعادل کلسیم اثر بگذارد.

کمبود کلسیم در بدن باعث چه بیماری‌هایی می‌شود؟

کمبود کلسیم بسته به شدت و مدت زمان، می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد. معمولا در بلندمدت به‌‌خصوص در کمبود دریافت مزمن کلسیم، افراد با کاهش تراکم استخوان، استئوپنی و پوکی استخوان، افزایش ریسک شکستگی و دردهای مزمن اسکلتی عضلانی مواجه می‌شوند.

در موارد شدیدتر یا افت کلسیم خون می‌تواند باعث تشدید علائم عصبی عضلانی شود و در شرایط خاص، اختلالات جدی‌تری مثل نامنظمی ضربان قلب یا تشنج هم مطرح می‌شود.

تشخیص درست کمبود کلسیم

اگر می‌خواهید واقعاً بدانید مشکل از کلسیم است یا نه، مسیر منطقی این است که به پزشک مراجعه کنید. بعضی علائم همچون  تشنج، اسپاسم شدید و دردناک عضلات، گزگز گسترده و شدید، تپش یا نامنظمی ضربان قلب، تنگی نفس یا احساس فشار غیرعادی، گیجی شدید یا کاهش هوشیاری می‌تواند از علائم رایج کمبود کلسیم شدید باشد؛ در چنین شرایطی منتظر نمانید که کمبود کلسیم با تغذیه درست شود؛ در سریع‌ترین فرصت به پزشک متخصص مراجعه کنید.

پزشک بررسی می‌کند علائم از چه زمانی شروع شده، چه چیزهایی آن را بدتر یا بهتر می‌کند، رژیم غذایی شما چگونه است، دارو مصرف می‌کنید یا نه و آیا بیماری زمینه‌ای مرتبط دارید. پزشک معمولا باتوجه‌به شرایط، فقط کلسیم را نمی‌سنجد و ممکن است مواردی مثل ویتامین D، منیزیم، فسفر و هورمون‌های مرتبط با تعادل کلسیم (مثل هورمون پاراتیروئید) را هم بررسی کند.

برای جبران کمبود کلسیم در بدن چه کار کنیم؟

برای بیشتر افراد، اصلاح رژیم غذایی یا استفاده از قرص کلسیم بهترین راه‌حل است. منابع رایج کلسیم شامل لبنیات (شیر، ماست، پنیر)، سبزیجات سبز تیره، کنجد و برخی مغزها، حبوبات، ماهی‌های استخوان‌دار (مثل ساردین) و محصولات غنی‌شده است. اگر لبنیات نمی‌خورید، باید جایگزین‌ها را جدی بگیرید تا دچار کمبود مزمن نشوید.

همزمان یادتان باشد جذب کلسیم به عوامل دیگری هم وابسته است؛ مثلاً ویتامین D نقش مهمی در جذب دارد. بنابراین اگر رژیم غذایی‌تان خوب است، ولی همچنان علائم یا ریسک کمبود کلسیم در بدن بالاست، ممکن است نیاز به بررسی دقیق‌تری باشد.

مکمل کلسیم؛ فقط در صورت نیاز و با اصول

در بعضی افراد، به‌خصوص کسانی که ریسک بالاتری دارند یا کمبودشان در آزمایش تایید شده، پزشک ممکن است مکمل را توصیه کند، اما مصرف خودسرانه دو مشکل ایجاد می‌کند:

• ممکن است مشکل اصلی چیز دیگری باشد و شما زمان را از دست بدهید.
• مصرف نامناسب قرص کلسیم می‌تواند برای برخی افراد (مثلا با سابقه سنگ کلیه یا بیماری کلیه) دردسرساز شود.

اگر دارو مصرف می‌کنید هم باید درباره تداخلات احتمالی کلسیم با داروهایتان از پزشک یا داروساز سؤال بپرسید.

جمع بندی

کمبود کلسیم همیشه با یک علامت مشخص و قطعی خودش را نشان نمی‌دهد. در این مقاله خواندیم که از کجا بدانیم کمبود کلسیم داریم و فهمیدیم گرفتگی عضلات، گزگز، خستگی یا حتی شکنندگی ناخن می‌تواند از جمله علائم کمبود کلسیم باشد، اما به‌تنهایی تشخیص نیست. در کمبودهای طولانی‌مدت، نگرانی اصلی بیشتر سمت کاهش تراکم استخوان و افزایش ریسک شکستگی می‌رود؛ در افت شدید کلسیم خون نیز علائم عصبی عضلانی و حتی قلبی می‌تواند جدی شود.  اگر جزو گروه‌های پرریسک هستید، مخصوصاً زنان یائسه، بهتر است موضوع را جدی‌تر دنبال کنید و حتما به سراغ پزشک متخصص بروید.

سوالات متداول