کم خونی چیست؟ بررسی علت‌ها، علائم، کمبود آهن و روش‌های درمان کم خونی

خستگی مداوم همیشه از کم‌خوابی یا فشار روزمره نیست؛ گاهی بدن به اندازه کافی اکسیژن دریافت نمی‌کند. کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین کاهش پیدا کند و انتقال اکسیژن به بافت‌ها مختل شود. اما کم‌خونی همیشه به معنی کمبود آهن یا فقر آهن نیست؛ انواع مختلفی دارد و علت آن می‌تواند از کمبود مواد مغذی و خونریزی تا بیماری‌های مزمن و اختلالات تولید گلبول قرمز متفاوت باشد. در ادامه می‌بینیم کم خونی چیست، چطور می‌توان آن را تشخیص داد، چه عواملی باعث آن می‌شوند، کمبود آهن چه ارتباطی با آن دارد و چگونه درمان می‌شود.

کم خونی چیست؟

کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین خون کاهش پیدا کند. گلبول‌های قرمز وظیفه دارند اکسیژن را از ریه‌ها به بافت‌ها و اندام‌های بدن برسانند و هموگلوبین پروتئینی است که اکسیژن را در این سلول‌ها حمل می‌کند. بنابراین وقتی گلبول‌های قرمز کافی نباشند یا هموگلوبین کاهش پیدا کند، اکسیژن‌رسانی به بدن کمتر می‌شود. کم خونی می‌تواند به دلایل متفاوتی ایجاد شود؛ از کمبود آهن، مواد مغذی و خونریزی گرفته تا بیماری‌های مزمن، اختلالات مغز استخوان یا برخی اختلالات ارثی.

کم‌خونی همیشه و در همه افراد به یک اندازه نیست و می‌تواند خفیف یا شدید، کوتاه‌مدت یا مزمن باشد. در موارد خفیف ممکن است فرد حتی علامت مشخصی نداشته باشد و علائم با شدیدتر شدن کم‌خونی بیشتر خودشان را نشان دهند. از طرف دیگر، کم‌خونی می‌تواند نشانه یک بیماری یا مشکل زمینه‌ای باشد؛ بنابراین صرفا احساس خستگی به‌تنهایی برای تشخیص آن کافی نیست و تشخیص نوع و علت کم‌خونی به ارزیابی پزشکی و آزمایش خون نیاز دارد.

علائم کم خونی

علائم کم خونی را می‌توانیم در دو دسته شایع‌ترین نشانه‌ها و علائم کم خونی شدید دسته‌بندی کنیم. خستگی و ضعف از شایع‌ترین نشانه‌های کم‌خونی است؛ اما این دو مورد همواره نشان‌دهنده کم‌خونی نیستند و باید به سایر علائم هم توجه کنید. از جمله شایع‌ترین علائم کم خونی می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• سرگیجه یا سبکی سر
• سردرد
• تنگی نفس
• رنگ‌پریدگی
• تپش قلب یا ضربان نامنظم قلب
• سردی دست‌ها و پاها
• درد قفسه سینه

حتی در بسیاری از مواقع ریزش مو می‌تواند از علائم کمبود آهن باشد که یکی از دلایل کم‌خونی است. در چنین مواقعی با مصرف قرص ریزش مو در کنار سایر روش‌های درمانی کم‌خونی می‌توانید مشکل را برطرف کنید. در صورت ابتلا به کم خونی خفیف این علائم ممکن است بسیار کم باشند یا حتی اصلا وجود نداشته باشند. به همین خاطر مهم‌ترین راه تشخیص کمخونی مراجعه به پزشک و انجام آزمایش است.

بااین‌حال گاهی کم‌خونی شدیدتر می‌شود و علائم نیز با شدت بیشتری خود را نشان می‌دهند. از جمله علائم کم خونی شدید در بانوان و مردان عبارت‌اند از:

• رنگ‌پریدگی پوست
• ناخن‌های بدشکل
• تنفس و ضربان قلب سریع
• سرگیجه هنگام ایستادن
• کبودی آسان‌تر

رنگ‌پریدگی پوست یا چشم هم ممکن است همراه کم‌خونی دیده شود، اما از روی ظاهر به‌تنهایی نمی‌توان کم‌خونی را تشخیص داد و برای تأیید آن آزمایش خون لازم است. توجه داشته باشید که در صورت بروز علائم کم خونی خطرناک در مردان و زنان مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا حتی غش باید فورا به پزشک مراجعه کرد.

علت کم خونی چیست؟

بسیاری از افراد ممکن است علت کم خونی را فقط به کمبود آهن مرتبط بدانند. درصورتی‌که فقر آهن تنها یکی از دلایل کم خونی است که با مصرف قرص آهن، البته با تجویز پزشک مشکل برطرف می‌شود. از همین رو علت کم‌خونی در هر فرد باید به‌صورت جداگانه بررسی شود. برای شناخت بهتر علت کمخونی، ابتدا باید ببینیم کم‌خونی از کدام مسیر در بدن ایجاد شده است.

 

۱. از دست دادن خون

یکی از علت‌های کم خونی، از دست دادن خون است؛ این اتفاق می‌تواند به‌صورت ناگهانی یا به‌مرور زمان رخ دهد. خونریزی شدید قاعدگی، زخم معده و برخی مشکلات گوارشی می‌توانند باعث از دست رفتن تدریجی خون شوند. جراحی، زایمان و آسیب‌ها نیز ممکن است با خونریزی قابل‌توجه همراه باشند که باعث بروز علائم کم خونی شدید در زنان می‌شوند. همچنین برخی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی می‌توانند باعث تحریک پوشش دستگاه گوارش و در نتیجه خونریزی شوند. اگر خونریزی ادامه‌دار باشد، بدن ممکن است نتواند گلبول‌های قرمز و هموگلوبین از دست‌رفته را به اندازه کافی جایگزین کند.

۲. کاهش یا اختلال در تولید گلبول‌های قرمز

برای تولید گلبول‌های قرمز و هموگلوبین، بدن به موادی مانند آهن، ویتامین B12 و فولات نیاز دارد؛ بنابراین کمبود این مواد می‌تواند تولید سلول‌های خونی را مختل کند. مغز استخوان محل تولید گلبول‌های قرمز است و بیماری‌ها یا مشکلاتی که عملکرد آن را تحت تاثیر قرار می‌دهند نیز می‌توانند باعث کم‌خونی شوند. بیماری‌های مغز استخوان، از جمله برخی انواع سرطان‌های این بافت، در این دسته قرار می‌گیرند. در این شرایط پزشک متخصص با بررسی علائم کم خونی مغز استخوان بهترین روش درمان را توصیه می‌کند.

۳. تخریب سریع گلبول‌های قرمز

گاهی گلبول‌های قرمز زودتر از زمانی که مغز استخوان بتواند سلول‌های جدید تولید کند، از بین می‌روند. به این فرایند همولیز گفته می‌شود و کم‌خونی حاصل از آن کم خونی همولیتیک نام دارد. این وضعیت می‌تواند با بیماری‌های خودایمنی، برخی عفونت‌ها یا مشکلات مغز استخوان مرتبط باشد و بعضی انواع آن نیز زمینه ارثی دارند.

بیماری‌هایی مانند کم خونی داسی شکل و تالاسمی از اختلالات ارثی مرتبط با تخریب گلبول‌های قرمز هستند. شدت و علائم این نوع کم‌خونی به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. مایو کلینیک در پاسخ به کم خونی داسی شکل چیست، می‌گوید: نوعی از کم‌خونی ارثی است که در آن هموگلوبین غیرطبیعی باعث می‌شود گلبول‌های قرمز شکل هلالی پیدا کنند و زودتر از حالت معمول از بین بروند.

انواع کم خونی چیست؟

کم‌خونی فقط یک نوع ندارد و بسته به علت ایجاد آن می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد. شناخت نوع کم‌خونی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است، چون روش درمان آن به علت اصلی ایجاد مشکل بستگی دارد. انواع کم خونی عبارت‌اند از:

• کم خونی فقر آهن: شایع‌ترین نوع کم‌خونی است و زمانی اتفاق می‌افتد که بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین نداشته باشد. علت کمبود آهن نیز می‌تواند ناشی از رژیم غذایی نامناسب، خونریزی، قاعدگی شدید، اهدای مکرر خون و برخی مشکلات گوارشی باشد که جذب مواد مغذی را مختل می‌کنند.
• کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12: بدن برای تولید گلبول‌های قرمز سالم علاوه‌بر آهن، به ویتامین‌هایی مانند B12 و فولات هم نیاز دارد. کمبود این ویتامین‌ها یا مشکل در جذب ویتامین B12 می‌تواند باعث کاهش تولید گلبول‌های قرمز و ایجاد کم‌خونی شود. در این صورت با مصرف زینک پلاس که حاوی ویتامین ب کمپلکس نیز است، مشکل به‌مرور برطرف خواهد شد.

 

• کم خونی آپلاستیک: این نوع کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که مغز استخوان نتواند به اندازه کافی سلول‌های خونی جدید تولید کند. عفونت‌ها، برخی داروها، بیماری‌های خودایمنی و تماس با مواد شیمیایی سمی از علت‌های احتمالی کم خونی آپلاستیک هستند.
• کم خونی همولیتیک: در این نوع، گلبول‌های قرمز سریع‌تر از زمانی که بدن بتواند آن‌ها را جایگزین کند، از بین می‌روند. برخی بیماری‌های خونی، بیماری‌های خودایمنی، عفونت‌ها و بعضی انواع ارثی می‌توانند باعث تخریب سریع گلبول‌های قرمز شوند.
• کم خونی ارثی: برخی انواع کم‌خونی به‌دلیل تغییرات ارثی در ساختار یا عملکرد گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شوند. کم خونی داسی شکل و تالاسمی از انواع کم‌خونی‌های ارثی هستند.
• کم خونی ناشی از بیماری‌های مزمن: برخی بیماری‌های طولانی‌مدت و شرایطی که باعث التهاب در بدن می‌شوند، می‌توانند تولید گلبول‌های قرمز را کاهش دهند و باعث کم‌خونی شوند. از جمله این بیماری‌ها می‌توان به سرطان، بیماری کلیوی، HIV/AIDS، آرتریت روماتوئید و بیماری کرون اشاره کرد.

چه کسانی بیشتر در معرض کم خونی هستند؟

برخی افراد به دلیل شرایط بدنی، سبک زندگی یا وجود بعضی بیماری‌ها، بیشتر در معرض ابتلا به کم‌خونی قرار دارند. گروه‌های زیر احتمال بیشتری برای کم‌خونی دارند:

• زنان و دختران در سنین قاعدگی: به‌خصوص افرادی که خونریزی شدید قاعدگی دارند، به دلیل از دست دادن خون بیشتر در معرض کم‌خونی هستند.
• افراد باردار و پس از زایمان: تغییرات بدن و افزایش نیاز به برخی مواد مغذی می‌تواند احتمال کم‌خونی را افزایش دهد.
• افراد با رژیم غذایی کم‌آهن یا کمبود ویتامین‌ها: دریافت ناکافی آهن، ویتامین B12 و فولات می‌تواند خطر کم‌خونی را بیشتر کند.
• افرادی که خون از دست می‌دهند: خونریزی‌های طولانی‌مدت یا مکرر می‌تواند ذخایر آهن بدن را کاهش دهد.
• افراد دارای بیماری‌های مزمن یا مشکلات جذب مواد مغذی: برخی بیماری‌ها می‌توانند بر تولید گلبول‌های قرمز یا جذب مواد مورد نیاز بدن اثر بگذارند.
• افراد با سابقه خانوادگی کم‌خونی ارثی: سابقه خانوادگی برخی انواع کم‌خونی مانند کم خونی داسی شکل می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.

در دوران بارداری، قاعدگی و همچنین در صورت کمبود آهن و ویتامین می‌توانید از مکمل‌های حاوی آهن و اسید فولیک مانند کپسول فروفورت گاین استفاده کنید.

 

روش های تشخیص کم خونی

تشخیص کم خونی فقط بر اساس علائمی مثل خستگی، ضعف یا سرگیجه انجام نمی‌شود؛ چون این نشانه‌ها می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند. برای بررسی کم‌خونی، پزشک معمولا از آزمایش‌های خون استفاده می‌کند تا تعداد گلبول‌های قرمز، میزان هموگلوبین و وضعیت کلی سلول‌های خونی را بررسی کند. نتایج این آزمایش‌ها کمک می‌کنند نوع کم‌خونی و علت احتمالی آن بهتر مشخص شود.

• آزمایش CBC (شمارش کامل سلول‌های خون): یکی از آزمایش‌های اصلی برای تشخیص کم‌خونی است که تعداد گلبول‌های قرمز، میزان هموگلوبین و هماتوکریت (درصد حجم گلبول‌های قرمز در خون) را بررسی می‌کند.
• آزمایش هموگلوبین و هماتوکریت: این آزمایش‌ها میزان هموگلوبین و مقدار گلبول‌های قرمز خون را اندازه‌گیری می‌کنند و برای بررسی وجود کم‌خونی کاربرد دارند.
• اسمیر خون محیطی: در این آزمایش، شکل و ظاهر گلبول‌های قرمز زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا اطلاعات بیشتری درباره وضعیت سلول‌های خونی به دست آید.
• شمارش رتیکولوسیت: این آزمایش تعداد گلبول‌های قرمز نابالغ خون را بررسی می‌کند و می‌تواند اطلاعاتی درباره میزان تولید گلبول‌های قرمز توسط بدن ارائه دهد.

درمان کم خونی چیست؟

درمان کم خونی به نوع، شدت و علت ایجاد آن بستگی دارد. کم‌خونی یک بیماری واحد با یک درمان مشخص نیست؛ بلکه می‌تواند به دلیل کمبود مواد مغذی، خونریزی، بیماری‌های مزمن، اختلال در تولید گلبول‌های قرمز یا تخریب سریع این سلول‌ها ایجاد شود. به همین دلیل، قبل از شروع درمان باید علت اصلی مشخص شود. برای مثال، مصرف مکمل آهن فقط زمانی می‌تواند موثر باشد که کمبود آهن دلیل ایجاد کم‌خونی باشد و در سایر انواع کم‌خونی ممکن است نیاز به درمان متفاوتی وجود داشته باشد.

درمان کم خونی فقر آهن

در کم خونی فقر آهن، هدف درمان این است که ذخایر آهن بدن دوباره تامین شود و عاملی که باعث کاهش آهن شده، برطرف شود. درمان معمولا شامل مصرف مکمل‌های آهن طبق نظر متخصص و افزایش دریافت مواد غذایی سرشار از آهن است. غذاهایی مانند گوشت، حبوبات، غلات غنی‌شده، سبزی‌های برگ‌سبز تیره و میوه‌های خشک از جمله منابع غذایی حاوی آهن هستند.

اگر کمبود آهن به دلیل از دست دادن خون ایجاد شده باشد، فقط جبران آهن کافی نیست و باید علت خونریزی نیز بررسی و درمان شود. خونریزی شدید قاعدگی، خونریزی ناشی از زخم یا مشکلات گوارشی و برخی شرایط دیگر می‌توانند باعث کاهش ذخایر آهن بدن شوند.

درمان کم خونی ناشی از کمبود ویتامین

بدن برای ساخت گلبول‌های قرمز سالم علاوه بر آهن، به ویتامین‌هایی مانند B12 و فولات نیز نیاز دارد. در کم‌خونی ناشی از کمبود این مواد، اصلاح رژیم غذایی و تامین مواد مغذی مورد نیاز بدن بخش مهمی از درمان است.

در برخی افراد، مشکل فقط دریافت ناکافی ویتامین نیست؛ بلکه بدن نمی‌تواند ویتامین B12 را به‌خوبی جذب کند. در این شرایط ممکن است متخصص، مصرف قرص ویتامین یا تزریق ویتامین B12 را بر اساس وضعیت فرد توصیه کند.

 

درمان سایر انواع کم خونی

در انواع دیگر کم‌خونی، درمان بر اساس عامل ایجادکننده انتخاب می‌شود. در کم‌خونی ناشی از بیماری‌های مزمن، کنترل بیماری زمینه‌ای مانند بیماری کلیوی، سرطان، HIV/AIDS یا بیماری‌های التهابی می‌تواند به مدیریت کم‌خونی کمک کند.

در کم‌خونی‌هایی مانند کم خونی همولیتیک، کم خونی داسی شکل، تالاسمی و کم‌خونی آپلاستیک نیز درمان به نوع بیماری و شرایط فرد بستگی دارد. برای مثال، در برخی انواع ارثی کم‌خونی، هدف اصلی مدیریت بیماری و کاهش عوارض آن است؛ زیرا علت اصلی به تغییرات ارثی مربوط می‌شود.

برای کم خونی چه بخوریم؟

درصورتی‌که علت کم‌خونی بیماری‌های زمینه‌ای، خونریزی یا سایر مشکلات نباشد، تغذیه می‌تواند در پیشگیری و مدیریت برخی انواع کم‌خونی، به‌خصوص کم خونی ناشی از کمبود آهن و کمبود ویتامین‌ها نقش مهمی داشته باشد. برای پیشگیری از فقر آهن و درنتیجه کم خونی مواد غذایی زیر را در برنامه روزانه خود قرار دهید: 

• گوشت قرمز و سایر گوشت‌ها
• ماهی و گوشت ماکیان
• حبوبات مانند عدس و لوبیا
• غلات غنی‌شده و محصولات غنی‌شده مانند نان، غلات صبحانه، پاستا و برنج
• سبزیجات برگ‌سبز تیره
• میوه‌های خشک مانند کشمش، زردآلو خشک و آلو خشک
• مغزها و دانه‌ها، توفو و تخم‌مرغ

مواد غذایی حاوی ویتامین C می‌توانند به جذب بهتر آهن در بدن کمک کنند. میوه‌ها و سبزیجاتی مانند مرکبات، فلفل، بروکلی، گوجه‌فرنگی، خربزه و توت‌فرنگی از منابع غذایی حاوی ویتامین C هستند که می‌توانند در کنار غذاهای حاوی آهن مصرف شوند. به همین خاطر برخی از مکمل‌های آهن مانند قرص یونی فرو حاوی آهن، ویتامین ث و برخی انواع ویتامین ب هستند تا جذب بالایی داشته باشد.

 

همچنین توجه کنید که برخی مواد غذایی می‌توانند هنگام مصرف غذاهای سرشار از آهن، جذب این ماده را کاهش دهند. به همین دلیل بهتر است مصرف مواردی مانند سبوس موجود در برخی غلات، چای، قهوه، کاکائو و کلسیم هم‌زمان با وعده‌های سرشار از آهن مورد توجه قرار گیرد. اگر از مکمل آهن یا مکمل کلسیم استفاده می‌کنید، مصرف این دو مکمل باید در زمان‌های مختلفی از روز انجام شود. همچنین انتخاب مکمل و زمان مصرف آن بهتر است با نظر متخصص انجام شود.

چه زمانی برای کم خونی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر برای مدت طولانی احساس خستگی، ضعف یا تنگی نفس دارید و دلیل مشخصی برای آن پیدا نمی‌کنید، بهتر است برای بررسی وضعیت خود به پزشک مراجعه کنید. البته این علائم همیشه به معنی کم خونی نیستند و ممکن است دلایل دیگری هم داشته باشند؛ بنابراین تشخیص کم خونی فقط با توجه به نشانه‌ها امکان‌پذیر نیست و معمولا به بررسی پزشکی و آزمایش خون نیاز دارد.

در صورت بروز علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب، سرگیجه شدید یا غش کردن، باید پیگیری پزشکی جدی‌تری انجام شود. این نشانه‌ها می‌توانند به بررسی سریع‌تر نیاز داشته باشند، به‌خصوص اگر همراه با علائم دیگر کم‌خونی یا احساس ضعف شدید باشند.

سوالات متداول